2/16/222
Sự sụp đổ của Liên bang Xô viết vào tháng 12/1991 đã để lại cho quốc gia Ukraine mới độc lập một gia tài “thừa kế” với 1.900 đầu đạn chiến lược, 176 tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM). (Getty)
Bất chấp việc Nga rút bớt quân gần biên giới, ngày 15/2 Tổng thống Joe Biden cảnh báo nước này vẫn có thể tấn công Ukraine. Trước đó, truyền thông phương Tây như “thêm dầu vào lửa” khi cho rằng chiến tranh tất yếu sẽ xảy ra. Liệu chiến tranh sẽ xảy ra, hay chỉ là đòn tâm lý chiến, là cuộc mặc cả giữa các ông lớn thì chưa ai biết rõ. Chỉ biết rằng giờ đây người Ukraine đang hối tiếc.
Hối tiếc khôn nguôi
Vào cuối Chiến tranh Lạnh, nếu ai đó hỏi bạn: Cường quốc hạt nhân số 1 và số 2 thế giới là nước nào? Câu trả lời có vẻ đơn giản: Mỹ và Liên Xô.
Vậy cường quốc số 3 là nước nào: Anh, Pháp hay Trung Quốc? Tất cả đều sai: Đó chính là Ukraine.
Sự sụp đổ của Liên bang Xô viết vào tháng 12/1991 đã để lại cho quốc gia mới độc lập Ukraine một gia tài “thừa kế” với 1.900 đầu đạn chiến lược, 176 tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM) và 44 máy bay ném bom chiến lược. Liên Xô đã bỏ lại nhiều hầm chứa các tên lửa tầm xa mang tới 10 đầu đạn nhiệt hạch tại các căn cứ quân sự của Ukraine, mà chỉ riêng mỗi đầu đạn có uy lực hơn nhiều so với quả bom nguyên tử đã san bằng thành phố Hiroshima của Nhật Bản.
Nên có thể nói năng lực hạt nhân của Ukraine vào thời điểm ấy chỉ đứng sau Nga và Mỹ.
Tuy nhiên trong nỗ lực nhằm giành được sự công nhận của quốc tế, các đảng phái đấu tranh cho sự độc lập của Ukraine đã ủng hộ nước này gia nhập Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân với tư cách là một quốc gia phi vũ khí hạt nhân.
Với Tuyên bố Chủ quyền vào ngày 16/7/1990, Ukraine cam kết “không chấp nhận, sản xuất hoặc mua vũ khí hạt nhân”. Việc loại bỏ kho vũ khí do Liên Xô để lại thường được ca ngợi là một thắng lợi của các nhà ngoại giao, các nhà hoạt động vì hòa bình trong việc kiểm soát vũ khí, đưa Ukraine trở thành một quốc gia “kiểu mẫu” và làm hài lòng các cường quốc hạt nhân.
Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ William Perry (trái), Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine Schmarov (giữa) và Bộ trưởng Quốc phòng Nga Itgen Grachove (phải) bắt tay nhân dịp Ukraine hoàn thành việc tháo dỡ kho vũ khí hạt nhân. (NARA & DVIDS Public Domain Archives)
Tuy nhiên, bất chấp cam kết này, các chính trị gia Ukraine không hoàn toàn thống nhất với nhau. Một số cảm thấy rằng Nga vẫn là một mối đe dọa và rằng đất nước họ nên giữ vũ khí nguyên tử như một biện pháp răn đe.
Cuối năm 1992, đã có nhiều nghị sĩ trong quốc hội Ukraine lên tiếng ủng hộ quan điểm sở hữu vũ khí hạt nhân hơn. Nghị sĩ Volodymyr Tolubko, từng là cựu chỉ huy căn cứ hạt nhân cho rằng Kiev không được từ bỏ lợi thế vũ khí nguyên tử của mình. Mặc dù quan điểm của ông không bao giờ nhận được sự ủng hộ rộng rãi, nhưng cũng khoáy sâu thêm sự bất đồng giữa một bên Nên hay Không nên sở hữu hạt nhân.
Lịch sử cũng cho thấy rằng phi hạt nhân hóa là một cuộc biến động hỗn loạn, phản ánh sự bất hòa giữa các thành viên trong chính phủ lẫn quân đội của nước này. Vào thời điểm đó, các nghị sĩ, chuyên gia Ukraine đã đặt câu hỏi về sự “Sáng suốt” hay “Hấp tấp” trong việc giải trừ vũ khí nguyên tử.
Năm 1993, Ukraine chấp nhận giải giáp toàn bộ kho vũ khí nguyên tử nếu các cường quốc hạt nhân cam kết bảo đảm an ninh, tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và đường biên giới hiện hành của Ukraine, đồng thời không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực chống Ukraine. Đây là trọng tâm của thỏa thuận được Nga, Ukraine và Mỹ ký kết tại Matxcova vào đầu năm 1994.
Cuối năm 1994, Bản ghi nhớ Budapest đã được ký kết bởi Nga, Ukraine, Anh và Mỹ, cam kết rằng không quốc gia nào sẽ sử dụng vũ lực hoặc đe dọa chống lại Ukraine và sẽ tôn trọng chủ quyền và biên giới hiện có của nước này.
Vào tháng 5/1996, Ukraine chứng kiến những vũ khí hạt nhân cuối cùng rời khỏi mảnh đất của họ, “hồi hương” về Nga.
Nhưng vào những ngày tháng 2 "nóng bỏng" này, các nhà quan sát cho rằng tâm trạng của người Ukraine có xu hướng hoài niệm quá khứ, khi họ từng là cường quốc hạt nhân thứ 3 thế giới - dù danh xưng này chỉ tồn tại trong khoảng thời gian ngắn ngủi.
Mariana Budjeryn, một chuyên gia về Ukraine tại Đại học Harvard cho biết: “Điểm mấu chốt là chúng tôi đã từng có vũ khí (hạt nhân), nhưng chúng tôi đã trả lại chúng và bây giờ hãy xem điều gì đang xảy ra”.
Tên lửa đạn đạo tầm trung mang đầu đạn hạt nhân RSD-10 Pioneer. Nó được Liên Xô triển khai từ năm 1976 đến năm 1988, và đã rút khỏi biên chế theo Hiệp ước Lực lượng Hạt nhân Tầm trung. Hiện tên lửa đang được đặt tại Bảo tàng Không quân Ukraine ở Vinnitsa. (Wikipedia)
26 năm sau, Ukraine đang trở thành chiến địa đối đầu giữa các nước lớn, và theo truyền thông phương Tây, quốc gia này đang đứng trước nguy cơ bị cường quốc hạt nhân Nga xâm lấn.
Không chỉ vậy. Lời hứa năm nào thông qua Bản ghi nhớ Budapest, rằng không quốc gia nào được sử dụng vũ lực hoặc đe dọa chống lại Ukraine, tôn trọng chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ…, giờ như gió thoảng bay khi Ukraine cũng mất quyền kiểm soát Donbass - vùng công nghiệp quan trọng ở miền Đông - khi Nga can thiệp và hỗ trợ lực lượng ly khai thành lập hai nhà nước tự xưng ở Donetsk và Luhansk năm 2014.
Cùng năm này, Ukraine cũng mất đứt Crimea khi Tổng thống Putin sáp nhập bán đảo này trở thành một vùng lãnh thổ của Nga.
Xuân Trường
