Danh Tú Thứ bảy, 4/4/2026
Dù xung đột leo thang làm gián đoạn nguồn cung toàn cầu, dòng tiền dầu mỏ của Iran vẫn tăng mạnh nhờ mạng lưới bán hàng, vận tải và thanh toán phức tạp.
Trong nửa thế kỷ qua, các nước xuất khẩu dầu mỏ tại Trung Đông luôn cố xây dựng hình ảnh là đối tác cung cấp giá rẻ, ổn định. Tuy nhiên, cuộc chiến Vùng Vịnh lần thứ 3, hiện đã bước sang tuần thứ 5, đã làm hình ảnh này sụp đổ.
Sau khi eo biển Hormuz phần lớn bị phong tỏa, khoảng 15% nguồn cung dầu toàn cầu không thể đến tay khách hàng. Tất cả quốc gia vùng Vịnh đều đã phải cắt giảm sản lượng và chứng kiến nguồn thu xuất khẩu lao dốc, ngoại trừ một ngoại lệ: Iran.
Theo Economist, Iran hiện thu về gần gấp đôi doanh thu từ bán dầu mỗi ngày so với trước khi các cuộc không kích của Mỹ và Israel bắt đầu vào ngày 28/2. Dù chịu sức ép trên chiến trường, nước này vẫn đang giành lợi thế trong cuộc cạnh tranh về năng lượng.
Nguồn thạo tin của Economist tiết lộ, Iran hiện xuất khẩu khoảng 2,4-2,8 triệu thùng dầu và chế phẩm dầu mỗi ngày, trong đó có 1,5-1,8 triệu thùng dầu thô, tương đương hoặc cao hơn mức trung bình năm trước. Trong bối cảnh giá dầu tăng mạnh do nguồn cung khu vực suy giảm, doanh thu từ dầu của Iran gần như tăng gấp đôi so với trước khi chiến sự nổ ra.
Bên cạnh đó, ngành dầu khí của Iran cũng có sự thay đổi đáng kể để thích ứng tốt hơn trước các đòn tấn công và lệnh trừng phạt.
Mạng lưới phân tán
Hoạt động xuất khẩu dầu của Iran không còn tập trung vào chỉ một đầu mối mà được phân tán qua nhiều tầng lớp tổ chức và cá nhân. Thay vì duy nhất Công ty Dầu khí Quốc gia Iran chịu trách nhiệm xuất khẩu, nhiều cơ quan từ bộ ngoại giao, lực lượng an ninh đến các tổ chức tôn giáo đều được phân bổ lượng dầu riêng để bán ra thị trường.
Các khu vực trữ dầu của Iran, trong đó có các cơ sở trên đảo Kharg. Đồ họa: Economist.
Mạng lưới này thuộc sự kiểm soát của khoảng 20 nhân vật có ảnh hưởng, sử dụng các quan hệ thương mại để chuyển đổi dầu thành tiền. Một số cá nhân có liên hệ trực tiếp hoặc gián tiếp với lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), hiện đóng vai trò trung tâm trong hoạt động xuất khẩu dầu.
Emma Li, chuyên gia của công ty theo dõi tàu biển Vortexa, nhận định rằng phần lớn tăng trưởng xuất khẩu gần đây đến từ các hoạt động do IRGC kiểm soát. Ngoài ra, Lực lượng Quds, đơn vị tinh nhuệ thuộc IRGC, được cho là kiểm soát khoảng 25% sản lượng dầu thô của Iran.
Cấu trúc phân tán này khiến hệ thống khó bị gián đoạn hoàn toàn. Mỹ đã tiến hành không kích các cơ sở quân sự trên đảo Kharg và đe dọa chiếm hòn đảo. Nhưng các cảng nhỏ hơn như Jask, Lavan và Sirri vẫn đang hoạt động và tích trữ lượng dầu ở mức kỷ lục.
Nếu được khai thác tối đa, các cơ sở này cùng với những điểm khác có thể xử lý khoảng 25% khối lượng xuất khẩu hiện nay từ Kharg, theo ông Richard Nephew, cựu đặc phái viên Mỹ về Iran.
Kiểm soát vận tải
Trụ cột thứ hai của hoạt động kinh doanh dầu mỏ Iran là vận tải. Iran đang tăng cường kiểm soát hoạt động qua eo biển Hormuz. Các tàu chở dầu phải trải qua quy trình xác minh, nhận mã xác thực và được tàu tuần tra hộ tống khi đi qua khu vực. Theo nguồn tin của Economist, một số tàu phải cung cấp mã qua sóng vô tuyến trước khi được phép di chuyển.
Tiền “mãi lộ” có thể lên tới vài triệu USD mỗi chuyến, một số báo chí phương Tây đưa tin. Theo thông tin từ Bloomberg và Lloyd’s List, mức phí có thể khoảng 2 triệu USD, hoặc tính theo khoảng 1 USD mỗi thùng dầu tùy từng trường hợp. Thanh toán được thực hiện bằng nhân dân tệ hoặc các loại tiền điện tử ổn định.
Dữ liệu Bloomberg cho thấy việc sử dụng nhân dân tệ trong các giao dịch này đã tác động tích cực đến cổ phiếu các công ty thanh toán xuyên biên giới tại Trung Quốc, phản ánh kỳ vọng đồng tiền này sẽ đóng vai trò lớn hơn trong các giao dịch năng lượng quốc tế.
Tàu chở dầu tránh xa eo biển Hormuz trong bối cảnh xung đột Iran. Ảnh: Reuters.
Ở khâu cuối, phần lớn dầu của Iran được tiêu thụ tại Trung Quốc, chiếm hơn 90% lượng xuất khẩu. Người mua chủ yếu là các nhà máy lọc dầu quy mô nhỏ tại tỉnh Sơn Đông.
Trước đây, dầu Iran thường được bán với mức chiết khấu 18-24 USD mỗi thùng so với giá Brent. Tuy nhiên, khi nguồn cung từ các nước vùng Vịnh giảm, mức chiết khấu này thu hẹp còn 7-12 USD mỗi thùng, theo Economist.
Dòng tiền vẫn chảy
Trụ cột thứ ba là hệ thống thanh toán. Giao dịch dầu mỏ được thực hiện thông qua tài khoản ủy thác đứng tên công ty bình phong. Dòng tiền sau đó được chuyển qua nhiều lớp tài khoản khác nhau trước khi đến điểm cuối.
Một phần tiền được giữ lại ở địa phương sở tại để thanh toán hàng nhập khẩu, phần còn lại được phân bổ tới nhiều quốc gia. Theo dữ liệu mà Economist thu thập cùng công ty nghiên cứu Kharon, tiền đã được chuyển đến một số doanh nghiệp tại Ấn Độ, Kazakhstan và Thổ Nhĩ Kỳ.
Hệ thống nhiều tầng lớp khiến việc truy vết dòng tiền trở nên phức tạp. Một nguồn tin am hiểu mạng lưới tài chính này cho biết các giao dịch hiện được xử lý với mức độ thận trọng cao hơn, thông qua thêm 2-3 lớp công ty trung gian. Trước chiến sự, chỉ một cá nhân nắm giữ nhóm tài khoản liên quan Iran với khoảng 6-7 tỷ USD, nhưng đã có sự dịch chuyển đáng kể nhằm phân tán rủi ro.
Song song đó, các điểm trung chuyển tài chính cũng được điều chỉnh. Sau khi Các Tiểu vương quốc Ả-rập Thống nhất giao thông tin về các tài khoản liên quan Iran với Mỹ, nhiều dòng tiền đã được chuyển sang các khu vực khác như Đông Á và châu Âu.
Việc chồng chéo nhiều lớp dự phòng tạo ra sự phức tạp lớn đến mức dòng tiền ngày càng khó bị truy vết, ngay cả đối với ngân hàng trung ương Iran, nhưng nó đang giúp toàn bộ hệ thống dầu mỏ tiếp tục vận hành.
Trừ khi hạ tầng năng lượng Iran chịu đòn tấn công toàn diện, vốn là kịch bản có thể khiến Tehran đáp trả bằng cách nhắm vào cơ sở năng lượng của các nước vùng Vịnh, hoạt động này khó có thể bị bóp nghẹt hoàn toàn.
