Chủ nhật, 3/5/2026
Iran từng nắm lợi thế nhờ kiểm soát huyết mạch dầu khí Hormuz, nhưng giờ đây rơi vào thế lưỡng nan khi nền kinh tế bị vòng phong tỏa của Mỹ bóp nghẹt.
"Iran nắm quyền kiểm soát hoàn toàn đối với vịnh Ba Tư, cũng như vùng biển ngoài khơi Oman và eo biển Hormuz. Nhờ ưu thế và sức mạnh vượt trội, chúng tôi không cần rải thủy lôi ở vịnh Ba Tư và sẽ sử dụng mọi biện pháp có thể nhằm đảm bảo an ninh khi cần thiết", phát ngôn viên quân đội Iran Ebrahim Zolfaghari hôm 23/3 tuyên bố, thể hiện sự tự tin về ưu thế của nước này trong cuộc xung đột với Mỹ và Israel.
Ông Benoit Faucon còn nhấn mạnh lực lượng vũ trang Iran và các đối tác khu vực "có thể bảo vệ vịnh Ba Tư trước mối đe dọa từ Mỹ - Israel". "Các cường quốc bên ngoài không có quyền can thiệp", ông nói.
Theo Benoit Faucon, bình luận viên về Trung Đông của WSJ, những tuyên bố như vậy cho thấy Iran từng tin họ đã chiếm ưu thế bằng cách đóng cửa eo biển Hormuz và làm đình trệ huyết mạch hàng hải nắm giữ 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu.
Trong khi đó, xuất khẩu dầu của Iran phần lớn không bị ảnh hưởng bởi xung đột, tàu chở dầu của nước này vẫn có thể đi lại tự do qua eo biển Hormuz. Kết quả là xuất khẩu dầu của Iran đạt trung bình khoảng 1,85 triệu thùng mỗi ngày trong tháng 3, vượt mức 1,7 triệu thùng của những tháng trước đó.
Tuy nhiên, sáu tuần sau khi xung đột nổ ra, ưu thế đó chấm dứt khi Mỹ đáp trả bằng cách phong tỏa mọi cảng biển của Iran.
Xuồng cao tốc của IRGC tiếp cận một tàu hàng ở eo biển Hormuz ngày 21/4. Ảnh: AP
Biện pháp này đã bóp nghẹt hoạt động của đội tàu xuất khẩu dầu Iran, vốn là nguồn doanh thu quan trọng của nước này. Giờ đây, đội tàu chở dầu của Iran không thể xuyên thủng hàng rào tàu chiến Mỹ, những lực lượng đã truy đuổi chúng đến tận Ấn Độ Dương.
"Tại Hormuz, Iran đã có thể tạo ra cuộc khủng hoảng niềm tin thị trường. Nhưng gây gián đoạn không có nghĩa là kiểm soát. Với lệnh phong tỏa của Mỹ, Iran đang hứng chịu hậu quả", David Des Roches, cựu giám đốc về chính sách vùng Vịnh tại Bộ Quốc phòng Mỹ, nói.
Khi cảng biển bị phong tỏa khiến hoạt động xuất nhập khẩu đình trệ, Iran đang nỗ lực khắc phục tình hình bằng cách chở một phần dầu qua đường sắt tới Trung Quốc, trong khi nhập khẩu thực phẩm bằng đường bộ từ vùng Caucasus và Pakistan. Tuy nhiên, Hiệp hội Vận tải Iran hôm 30/4 cho biết chỉ 40% kim ngạch thương mại của nước này có thể chuyển hướng khỏi các cảng bị phong tỏa.
Lầu Năm Góc cho hay kể từ khi lệnh phong tỏa cảng biển bắt đầu ngày 13/4, quân đội Mỹ đã buộc hơn 40 tàu vận chuyển dầu và các mặt hàng khác phải chuyển hướng khi cố gắng vượt qua vòng vây của Mỹ. 31 tàu chở dầu chứa 53 triệu thùng dầu của Iran đang bị mắc kẹt tại vùng Vịnh với giá trị ít nhất là 4,8 tỷ USD. Hai con tàu đã bị phía Mỹ bắt giữ.
Chìa khóa trong chiến dịch gây áp lực của Mỹ là đẩy Iran đến tình cảnh không còn chỗ trữ dầu, dẫn đến việc phải đóng cửa các giếng khai thác, theo Marc Caputo, nhà bình luận của Axios. Kịch bản này có thể xảy ra trong vài tuần tới.
"Họ có lẽ chỉ còn cách thời điểm hết chỗ chứa khoảng vài tuần hoặc có thể là một tháng", Gregory Brew, chuyên gia phân tích tại Eurasia Group, chia sẻ với Axios.
Saeid Golkar, nhà nghiên cứu về Iran tại Đại học Tennessee ở Chattanooga, cho rằng giới lãnh đạo Iran hiện có hai lựa chọn. Họ có thể kiềm chế hành động và thúc đẩy đàm phán một thỏa thuận có lợi với Tổng thống Donald Trump, người mà họ cho là đang nóng lòng muốn thoát khỏi cuộc chiến hỗn loạn này càng sớm càng tốt.
Tàu sân bay USS Abraham Lincoln của Mỹ di chuyển trên biển Arab hôm 11/2. Ảnh: US Navy
Lựa chọn thứ hai là Iran nối lại cuộc chiến để đẩy giá dầu tăng vọt và tăng áp lực lên ông Trump.
Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei ngày 30/4 đưa ra lời đe dọa mới, nói rằng "những thế lực nước ngoài có hành động thù địch chỉ có đường nằm dưới đáy biển". Ông Mojtaba vẫn chưa xuất hiện trước công chúng kể từ khi kế vị cha mình, Ali Khamenei, người đã thiệt mạng ngày 28/2 trong đợt tập kích ban đầu của Israel.
Hai ngày sau, tướng Mohammad Jafar Asadi, phó chỉ huy Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya của quân đội Iran, cảnh báo xung đột với Mỹ rất có thể sẽ tái bùng phát sau thời gian ngừng bắn, khi hai bên vẫn chưa tìm được tiếng nói chung.
Điều này cho thấy giới lãnh đạo Iran dường như ngày càng nghiêng về phương án có hành động quyết liệt với Mỹ, khi nỗ lực đàm phán để Washington dỡ lệnh phong tỏa không mang lại kết quả, theo Golkar.
"Lệnh phong tỏa ngày càng được Tehran nhìn nhận không phải là sự thay thế cho chiến tranh, mà là biểu hiện khác của chiến tranh. Do đó, các nhà hoạch định chính sách Iran có thể sớm cho rằng việc tái bùng phát xung đột sẽ ít tốn kém hơn so với tiếp tục chịu đựng lệnh phong tỏa kéo dài", Hamidreza Azizi, nghiên cứu viên thỉnh giảng tại Viện SWP ở Đức, nhận định.
Giới chức Iran cho biết Tehran có thể tung ra chiến thuật mới và sử dụng các loại vũ khí chưa từng dùng, từ tàu ngầm đến cá heo mang thiết bị nổ, để tấn công tàu chiến Mỹ nếu chiến sự tái diễn. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đe dọa sẽ cắt cáp viễn thông ở eo biển Hormuz, điều có thể gây gián đoạn Internet toàn cầu.
Cuối tuần qua, Tehran đã chuyển cho các bên trung gian khu vực đề nghị ngừng tấn công ở eo biển để đổi lấy việc chấm dứt chiến tranh hoàn toàn, gỡ bỏ lệnh phong tỏa và hoãn các cuộc đàm phán hạt nhân. Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ dường như không hài lòng với đề xuất này.
Ông Trump đầu tuần này chỉ đạo các trợ lý chuẩn bị cho lệnh phong tỏa kéo dài. "Lệnh phong tỏa này thật hiệu quả và gần như hoàn toàn không có lỗ hổng", ông nói.
Các cảng biển ở vịnh Ba Tư và vịnh Oman. Đồ họa: WSJ
Iran đặt cược rằng Mỹ sẽ phải nhượng bộ trước để hạ nhiệt giá xăng dầu. Ngược lại, giới chức Mỹ tin rằng Iran sẽ phải xuống nước do khủng hoảng kinh tế ngày càng trầm trọng.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi gần đây tuyên bố Tehran sẽ tìm cách "vô hiệu hóa các hạn chế". Tuy nhiên, Miad Maleki, một cựu chuyên gia về trừng phạt tại Bộ Tài chính Mỹ và hiện là nghiên cứu viên cao cấp tại tổ chức Quỹ Phòng vệ Dân chủ (FDD) ở Washington, nhận định nếu tình hình này càng kéo dài, hệ lụy với Iran sẽ càng lớn.
"Họ đã chịu lệnh trừng phạt và bị cô lập trong suốt 47 năm qua. Những giếng dầu đó không được bảo trì tốt, máy móc của họ cũng vậy", ông nói, thêm rằng một khi đã đóng lại, các giếng dầu sẽ không thể dễ dàng "phục hồi ngay lập tức chỉ sau vài tháng".
Dù vậy, Chánh án Tòa án Tối cao Iran Gholamhossein Mohseni Ejei hôm 1/5 cho biết Tehran "chưa bao giờ né tránh đàm phán", nhưng sẽ không chấp nhận "bị áp đặt" các điều khoản hòa bình.
Thanh Tâm (Theo WSJ, Axios, AP)
